• Onze rondrit begint in het noorden van het westfront, ten zuiden van het Noordzeekanaal, bij Spaarndam. Hier ligt de Positie bij Spaarndam. De positie omvat de forten benoorden en bezuiden Spaarndam, een liniewal met voorraadruimten, twee nevenbatterijen en aan de westzijde een voorstelling met betonnen scherfvrije onderkomens. We starten bij het fort Bezuiden Spaarndam ook wel fort Zuid genoemd. Op de website (fort-zuid.nl) kun je zien wanneer we onze rondrit met een kopje koffie op het terras kunnen beginnen. 

• We rijden langs de oevers van het Spaarne Haarlem in. Het Spaarne maakte deel uit van de verdedigingsline. We passeren hierbij onder andere het Teylersmuseum. Haarlem kent meer dan 1000 monumenten. De route voert ons langs vele daarvan. Zo kunnen we de reis al direct onderbreken om de Grote markt en de Bavokerk te bezichtigen. We vervolgen onze tocht langs het Spaarne het centrum uit en steken het Spaarne over bij de Lange Brug. Deze heet in de volksmond de verfroller. De Schalkwijkerstraat brengt ons naar Schalkwijk, ooit een boerengehucht, nu een nieuwbouwwijk. We draaien de (oude) Schipholweg op. We kunnen de route hier inkorten door linksaf te slaan richting fort aan de Liebrug, maar het is leuker om onze weg te vervolgen en rechtsaf de Amerikaweg in te slaan om direct daarna linksaf de Boerhavelaan te nemen. We steken de Ringvaart over en gaan direct daarna linksaf om met een ruime bocht de Vijfhuizerdijk op te draaien. We volgen de Ringvaart en laten daarbij in eerste instantie het fort bij Vijfhuizen letterlijk links liggen. Dit fort komt verderop nogmaals langs.

• We passeren het markante gemaal de Cruquius, het grootste stoomgemaal ter wereld. Na de drooglegging was en is de Kruisweg een markante hoofdweg van de Haarlemmermeerpolder. Helaas is dit een C9-weg en niet voor ons voertuig toegankelijk. Daarom steken we op de kruising recht over en vervolgen we onze weg langs de Ringvaart. Dit keer over de Bennebroekerdijk. We rijden Zwaanshoek binnen. Van oorsprong was dit een lintdorp dat tot de 50-er jaren van de vorige eeuw geen naam had, maar in deze eeuw het flink is uitgedijd. We slaan na de brug over de ringvaart linksaf richting Hoofddorp. Voor de recreatieplas slaan we rechtsaf en duiken de wijk Toolenburg in. Dit geeft wat afwisseling en de nodige rust veroorzaakt door het voortrazende verkeer over de doorgaande wegen. We rijden de wijk uit en draaien linksaf de Hoofdweg (oostzijde) op.

• We volgen deze weg en rijden de molen ‘de Eersteling’ voorbij. Deze molen is verplaatst omdat de uitbreidingsplannen van Hoofddorp belemmerde dat de molen op zijn oorspronkelijk plek voldoende wind kon vangen om naar behoren te functioneren. De Hoofdweg (oostzijde) dwingt ons op de T-splitsing om rechtsaf te buigen, weg van het fort. Bij de eerste rotonde gaan we compleet rond om terug te rijden naar de T-splitsing waar we nu rechtsaf slaan, weer de Hoofdweg op. We gaan linksaf over de brug en direct weer links om langs de andere kant van het water richting ons doel het fort bij Hoofddorp te bereiken. Tegenwoordig wordt het fort ook wel fort van Hoofddorp genoemd omdat het fort inmiddels midden in het dorp ligt. Het restaurant op het fort wordt Fort Noxx genoemd en in het algemeen zijn het fort en het restaurant voor publiek toegankelijk. Op de website (www.fortvanhoofddorp.nl) kun je ontdekken wat er allemaal te beleven valt.

• Na het fortbezoek rijden we langs het water terug, gaan de brug over en slaan linksaf weer de Hoofdweg (oostzijde) op. We blijven de weg volgen langs het water om dit bij de burgemeester Pabstlaan weer over te steken. Op de kruising aan het einde van deze weg slaan we rechtsaf de Kruisweg op. Aan het einde van de weg gaan we rechtsaf, kruisen de N201 (Weg om de Noord) en rijden de Adriaanhoeve op. Aan het einde slaan we rechtsaf de IJweg op. Bij de geniedijk (Batterij aan de IJweg) maken we een stop als de situatie dit toelaat. Hier hebben we goed zicht op dit verdedigingswerk. 

• We vervolgen onze weg naar Vijfhuizen over de gelijknamige weg. In Vijfhuizen draaien we linksaf de Spieringweg op die ons naar het fort bij Vijfhuizen brengt. Dit fort wordt ook wel het Kunstfort genoemd en is bijzonder omdat er woningbouw is gepleegd op het fortterrein om de renovatie te kunnen bekostigen. Hier kun je ook de enig overgebleven golfplaatstalen genieloods van de Stelling bekijken. Op de website (www.kunstfort.nl/nl/informatie/bezoek) kan je informatie vinden over de tentoonstellingen en openingstijden van het fort. Een fort zoals de naam al doet vermoeden vol met bijzondere kunst.

• Na ons fortbezoek rijden we op de Spieringweg terug richting Haarlem langs dezelfde weg als we gekomen zijn met dit verschil dat we dit keer de (oude) Schipholweg oversteken en de Prins Bernardlaan oprijden richting het volgende fort. We kruisen de Camera Obscuraweg (oprit voor de snelweg) en rijden volgen de Robertus Nurksweg die parallel aan de A200 loopt. Bij de eerste gelegenheid slaan we linksaf onder het viaduct door en na ongeveer 100 meter ligt aan de linkerkant het Fort bij de Liebrug. Op het fortterrein zijn verschillende bedrijfjes gevestigd. Zo is er een ondernemer die Italiaanse producten aan de man brengt. Op zijn website (www.casafortezza.nl) kun je zien wanneer hij open is en welke producten hij aan de man brengt. Iedere zaterdagmiddag is het proeflokaal open.  

• Na een kort bezoek aan het fort vervolgen we onze tocht over de Liedeweg en rijden langs de Liede, door het lintdorp Haarlemmerliede om na anderhalve kilometer het Fort bij Penningsveer te bereiken. Op dit fort is van alles gaande, men verhuurt diverse faciliteiten op het fort heeft men in de afgelopen jaren elk halfjaar het Makersfestival: AanGaan georganiseerd. Ook is het fort toegankelijk tijdens de  Open Monumenten Dag en andere landelijke en regionale evenementen. Men verwacht ook binnenkort de toegankelijkheid voor het publiek te vergroten door middel van een horecagelegenheid. Op hun website (ruimtetijd.nl/het-fort) kun je alles wat het fort te bieden heeft terugvinden.

• Langs de oevers van de Mooie Nel rijden we het oude dorp Spaarndam in. De naam verwijst naar de dam in het Spaarne met het oude IJ. We passeren de twee sluizen, een haven en het beeldje van Hansje Brinkers aan de IJdijk die ons terugbrengt naar ons startpunt. 

De echte ‘fortenjager’ pakt nog even het fort Benoorden Spaarndam mee. Dit fort is onderdeel van het Spaarnwoudepark. Vanaf het startpunt rijden we het Visserseinde op en draaien rechtsaf de Redoute in die we volgen tot aan het eind. Let op: het wegdek is slecht en de weg is maar één voertuig breed. We parkeren ons voertuig en wandelen rond het fort. 

Het Fort bezuiden Spaarndam was oorspronkelijk bedoeld om Amsterdam te verdedigen tegen een potentiële aanvaller. Het fort is gerestaureerd en herbergt nu onder meer een kunstgalerie en een café. De aanleg van het fort begon in 1882 en werd in 1903 afgerond. Het fort was, net als zijn noordelijke broertje, een van de eerste forten gemaakt van ongewapend betoncement. Het fort werd een stuk kleiner dan het noordelijke fort omdat men een vijandelijke aanval verwachtte uit het noordwesten en dat versterking uit de kazerne in Haarlem dichtbij was. Tussen Spaarndam en de duinen is slechts een smalle strook terrein beschikbaar om onder water te zetten. Het fort moest tijdens oorlogsgevaar de duiker afsluiten, die de verbinding vormde tussen de gracht en het Spaarne. Het stoomgemaal kon dan het water oppompen om de Spaarndammerpolder onder water te zetten. Het fort moest dan samen met zijn noordelijke broer de toegangswegen naar Amsterdam afsluiten. Om deze taken goed uit te kunnen voeren was het fort zwaar bewapend. Na de Tweede Wereldoorlog werd het fort gebruikt als munitiedepot. Hier kwam een einde aan na het gereed komen van het mobilisatiecomplex in het zogenaamde Munitiebos recht voor het Fort benoorden Spaarndam. Het fort stond lange tijd leeg, maar door acties van actieve buurtbewoners werd het gebouw gerestaureerd en de oude toegangsbrug herbouwd. De restauratie werd in 1999 afgerond, waarna een kanovereniging, een restaurant en een kinderopvang gebruik maken van het fort. Ook dit fort is op diverse plaatsen voorzien van muurschilderingen. De meeste zijn van Louis Kortenhorst die tijdens de mobilisatie van de Eerste Wereldoorlog samen met enkele broers gestationeerd werd op Fort bezuiden Spaarndam. Opvallend is de geschilderde panoramaschets bij de positie van de kanonnen en insteltabellen in de linker keelkazemat. Aan de westzijde van het fort is er achter het inundatiegebied een voorterrein met betonnen granaatvrije onderkomens. Dit is de zogenoemde Voorstelling Spaarndam.

Gemaal De Cruquius is een van de drie gemalen waarmee de Haarlemmermeer is droog gepompt. Het is de grootste stoommachine ter wereld. Het gemaal is nooit gemoderniseerd en in 1933 buiten werking gesteld. Het stoomgemaal is genoemd naar de Nederlandse waterbouw-kundige Nicolaus Samuelis Cruquius, geboren als Nicolaas Kruik. De imposante combinatie van techniek en architectuur maken dat De Cruquius een industrieel monument van wereldformaat is. Het gemaal heeft op zijn beurt de naam Cruquius gegeven aan het dorp in de nabijheid. De droogmaking op stoomkracht werd een prestige project dat Nederland het industriële tijdperk inloodste. Het gemaal is gevestigd in een neogotische gebouw met elementen die kenmerkend zijn voor deze stijl, zoals kantelen, zware steunberen, spitsbogen en zeer rijk geornamenteerd traceerwerk. Ook binnen zijn neogotische elementen te vinden, zoals versierde gietijzeren trappen en pilaren. Van de drie gemalen is alleen De Cruquius grotendeels in oorspronkelijke staat bewaard gebleven. De machinekamer uit 1849 is nog aanwezig. Hierin staat 's werelds grootste en best bewaarde stoommachine, de Cornish Engine, met een cilinderdiameter van 3,66 m. De machine drijft acht balansarmen aan van elk 10.000 kilo die als tentakels uit de ronde baksteenbouw naar buiten steken. Aan deze armen hangen zuigers die als waterpomp werken. Samen brachten die bij elke slag van de stoommachine 64.000 liter water omhoog naar de ruim vijf meter hoger gelegen houten stortvloer rond de machinekamer, dat daarna door sluizen aan weerskanten van het ketelhuis de ringvaart instroomde. Sinds 2002 is het gemaal een officiële trouwlocatie, het is opgenomen in de Europese Route voor Industrieel Erfgoed.

Het Fort bij Hoofddorp is gelegen in een knik van de Geniedijk Haarlemmermeer. Oorspronkelijk lag het ten zuiden van Hoofddorp,  maar door de uitbreiding van de stedelijke bebouwing ligt het er tegenwoordig middenin. Het fort kreeg later de naam Fort van Hoofddorp, om aan te geven dat het als het ware van de bewoners van Hoofddorp is. Het fort is een model A fort en is omringd door water. Het is een van de twee forten in de Stelling met twee verdiepingen. Dit was nodig omdat het terrein waar het fort gebouwd moest worden relatief klein was.  Het gebrek aan ruimte is ook de reden waarom er maar een keelkazemat werd gebouwd, terwijl twee stuks voor dit type fort normaal was. Aan het hoofdgebouw zit een frontgebouw vast dat via een overdekte gang is te bereiken. Voor het frontgebouw ligt nog een gietijzeren front-caponnière, een observatiepost aan de gracht die om het fort loopt. Deze caponnière had schietsleuven aan de zijkant en kon zo de gracht aan beide zijden van het fort onder vuur nemen. Het fort is net als de anderen in de Stelling gebouwd met ongewapend beton, gietstaal en pantserstaal. De daken zijn van bijna 2 meter dik beton. De kant waarvan een aanval verwacht werd is begroeid, zodat het fort minder goed zichtbaar was. Ook het dak is nog steeds met een laag aarde bedekt en begroeid. Er is nooit gevochten bij het fort, maar in WOII werd het fort door de Luftwaffe gebruikt als paardenverzorgingsplaats. Na de oorlog fungeerde het twee jaar als interneringskamp voor politieke delinquenten. In de eerste jaren na de oorlog werden de fortwachterswoning en de genieloods gesloopt. Daarna is het fort nog een tijd als magazijn gebruikt door de Nederlandse luchtmacht. Later werd het fort gebruikt door de plaatselijke sportschuttersvereniging en door de muziekschool. In 1977 is molen De Eersteling verplaatst naar een heuveltje op het, bij het fort behorende, aardwerk. Tussen 2018 en 2020 is het fort gerenoveerd. Deze renovatie kreeg de NRP Gulden Feniks prijs en de Pieter van Vollenhovenprijs. Het fort wordt nu beheerd door de Stichting Fort van Hoofddorp en is openbaar toegankelijk. Er is een restaurant in het fort gevestigd (fort NOXX) en er is een openluchttheater.

Het Batterij aan de IJweg was een versterking tussen Fort bij Hoofddorp en Fort bij Vijfhuizen op de Geniedijk Haarlemmermeer ter hoogte van de IJweg. Het fort is grotendeels afgebroken, een kruitmagazijn is nog aanwezig. Boven op de heuvel staat sinds 1978 het kunstwerk De Verrekijker. Zowel de geniedijk als de Batterij maakten onderdeel uit van de Floriade in 2002.

De Geniedijk Haarlemmermeer is een 12 kilometer lange dijk dwars door de Haarlemmermeer. De dijk is onderdeel is van de  Stelling en werd aangelegd tussen 1888 en 1903. Na 60 jaar trouwe dienst werd de militaire status van dit verdedigingswerk opgeheven. De Geniedijk Haarlemmermeer was een hoofdverdedigingslijn van de Stelling. De dijk begint in het westen bij het Fort bij Vijfhuizen en loopt via het Fort bij Hoofddorp naar het Fort bij Aalsmeer. Tussen deze drie forten liggen ter ondersteuning de Batterij aan de IJweg en Batterij aan de Sloterweg. Door deze dijk was het mogelijk om alleen het zuidelijke deel van de Haarlemmermeer onder water te zetten. Vanouds wordt de dijk begraasd door schapen van verschillende pachters, wat tegenwoordig wordt gecombineerd met een wandel- en fietsroute. De liniedijk kent inmiddels meerdere de coupures (doorsnijdingen). Deze werden veroorzaakt door de aanleg van een spoorlijn in 1912 en door diverse wegen waaronder de A4 bij Hoofddorp. De spoorlijn is al lang opgeheven, maar het gat in de dijk is er nog steeds.

Het Fort bij Vijfhuizen is gelegen bij Vijfhuizen aan de westrand van de Haarlemmermeer. Het fort is gelegen aan de rand van de oude Haarlemmermeer. Het terrein van het fort en het voorterrein zou droog blijven staan bij een onderwaterzetting. Omdat bij het Fort bij Vijfhuizen het gebied dat droog zou blijven staan vrij breed is, heeft men een dubbele slotgracht aangebracht. Het fort heeft een prachtig gerestaureerde Genieloods uit 1897. Dit is de laatste nog bestaande metalen Genieloods in de Stelling. De loods diende voor opslag van kanonnen, die elders in de Stelling gebruikt konden worden. Als de vijand aanviel, en de stelling in gereedheid gebracht moest worden, moest de Genieloods worden afgebroken. Daarom is de loods demontabel gemaakt. Het fort bij Vijfhuizen was ook de proeftuin voor de oorspronkelijke beplanting. Mede daarom was hier de Militaire Boomkwekerij gevestigd. Het doel was het kweken van bomen (en struiken) om te gebruiken op en bij de forten. Kort na 1950 raakte het fort in onbruik als verdedigingswerk. In 2000 nam de Stichting Kunstfort Vijfhuizen het initiatief om van het fort, dat al jaren leeg stond, een centrum voor actuele beeldende kunst te maken. De realisering van het plan werd mede gefinancierd door de provincie Noord-Holland. Om de restauratie van het fort mogelijk te maken moesten er woningen worden gebouwd en woningbouw naast het fort is een unieke onderneming waarbij de UNESCO een flinke vinger in de pap heeft. Er werd een prijsvraag onder vier architecten uitgeschreven en het resultaat daarvan zijn expliciete kunstenaarswoningen die passen bij het ruwe karakter van het fort. Na oplevering van de woningen opende op 8 mei 2005 het gerestaureerde Kunstfort de deuren.

Het Fort bij de Liebrug (model A) ligt direct ten noorden van de spoorlijn Amsterdam – Haarlem en was aangelegd ter verdediging van de toegangswegen gevormd door de spoorweg, de trekvaart en de weg tussen Amsterdam en Haarlem. Aangezien de belangrijkste verdedigingstaken in handen waren van het Fort bij Penningsveer en het Fort aan de Liede, werd hier een kleiner verdedigingswerk gebouwd. Het grillige verloop van het riviertje, de beperkte inundatiemogelijkheden rondom Haarlem en het aantal toegangswegen maakte het noodzakelijk om de forten dicht bij elkaar te plaatsen. Vanaf de ’70-er jaren werd het fort gebruikt door waardetransportbedrijf Brink’s en kreeg het de bijnaam Fort Knox vernoemd naar de goudkluis van de Verenigde Staten. De ophaalbrug werd vervangen door een dam zodat het fort bereikbaar werd voor de zware transportwagens en het interieur van het fort werd aangepast, zodat het geld er veilig opgeslagen kon worden. Sinds 2018 heeft Stadsherstel Amsterdam het fort in beheer.

Het Fort bij Penningsveer (model A) is gelegen aan de rivier de Liede en vernoemd naar het gelijknamige buurtschap. Voordat de Stelling werd aangelegd, kende Amsterdam al een eerdere verdedigingsgordel. In 1799 kreeg Cornelis Krayenhoff de opdracht om een permanente linie van aarden werken rondom de stad te ontwerpen. Deze werken stonden bekend als de Posten van Krayenhoff en bij Penningsveer lag Post 2. Later ging deze onderdeel uitmaken van de Stelling. Het fort is van binnen relatief luxe uitgevoerd. Het kreeg vloertegels en er zijn veel houten tussenwanden en panelen in de vertrekken. Het fort maakte deel uit van de Positie bij de Liede waarvan nu bijna niets meer is terug te vinden in het landschap. Het fort moest de toegang tot  de Oude Haarlemmerweg afsluiten en de belangrijke inundatiesluizen voor de Veer- en Waarderpolder, aan de overkant van de Liede, verdedigen. Tijdens de oorlog zijn beide hefkoepelgebouwen opgeblazen het staal van de koepels te kunnen verwijderen Het staal was nodig voor de Duitse oorlogsindustrie. Later zijn er tralies voor de ramen gezet, omdat het fort na de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt als bewaringskamp. Tussen 1950 en 1980 gebruikte Defensie het fort als opslagplaats voor springstoffen en munitie. In 1985 kwam het fort in handen van een stichting die het gebouw ging gebruiken voor jeugdwerk. Groepen dak- en thuislozen hielpen de vrijwilligers bij de renovatie. In maart 2022 werd het fort te koop aangeboden. De eigenaar, Het Rijksvastgoedbedrijf, bood het fort en de bijgebouwen in verhuurde staat te koop aan door middel van een openbare inschrijving.

Het Fort benoorden Spaarndam is onderdeel van het westfront van de Stelling van Amsterdam en onderdeel van de Positie bij Spaarndam dat naast dit fort bestaat uit het Fort bezuiden Spaarndam, een liniewal met voorraadruimten, twee nevenbatterijen en aan de westzijde een voorstelling met betonnen scherfvrije onderkomens. Het aardwerk voor het fort werd tegelijk met het aardwerk voor het Fort bezuiden Spaarndam aangelegd, maar het duurde nog 10 jaar voordat er begonnen werd met de bouw van de bomvrije gebouwen. De forten waren bedoeld om bij het onderwater zetten van het gebied rondom de stelling de toegangswegen te verdedigen tegen de vijand. In de keelkazematten stond flankgeschut opgesteld waarmee het terrein tot de naastgelegen forten bestreken kon worden. De keelzijde werd vanuit de keelkazematten gedekt door mitrailleurs en geweren. Verdediging naar voren gebeurde door middel van het hefkoepelgeschut en incidenteel opgesteld geschut. In de Tweede Wereldoorlog zijn de hefkoepelgebouwen door de Duitsers opgeblazen. Er werd een betonnen hellingbaan op het fort aangelegd ten behoeve van een zoeklicht. Onderaan deze helling bevindt zich een gemetseld onderkomen waarin het zoeklicht veilig was. De zoeklichtpositie behoorde tot de buitenste ring zoeklichten van de Festung IJmuiden, op het Fort bij Veldhuis is een soortgelijke positie te vinden. Vanaf 1948 werd het gebruikt als opslagruimte voor munitie. De munitie werd vervoerd van het zijkanaal via een smalspoor naar de keelkazemat op het fort en later naar  het mobilisatiecomplex in het zogenaamde Munitie-bos recht voor het fort. De rails en dwarsliggers zijn nog aanwezig. Het fort is meer dan 50 jaar afgesloten en verwaarloosd geweest. In 1995 werd er een onderzoek verricht naar de staat van de forten van de Stelling. Het duurde nog tot 2016 voordat de Provincie Noord-Holland  de eerste stappen nam voor een reparatie van het dak. Dit leidde tot nieuwe bedreigingen voor de aangetroffen schilderingen. In het fort zijn namelijk geschilderde lambriseringen en unieke afbeeldingen aangetroffen uit de beginjaren van de 20e eeuw, evenals "graffiti" uit de tijd van de Duitse bezetting. Deze zullen langzaam verdwijnen als het fort niet wordt droog gemaakt. De enorme hoeveelheid afbeeldingen komen alleen voor in dit fort en het Fort bij Spijkerboor. Uniek is het nog grotendeels aanwezige smalspoor voor transport van munitie vanaf het Zijkanaal B. In de loop van 2006 is echter tijdens de verbetering van de walkant de aanlegsteiger voor de munitieschepen bijna geheel vernietigd. De aanlegsteiger is ondertussen herbouwd. Van het spoor ontbreekt alleen de rotonde aan de keelzijde van het fort waar trolleys elkaar konden passeren. Rondleidingen worden verzorgd door Stichting Krayenhoff en de fortwachter deze kunnen worden aangevraagd via de Facebookpagina van het Fort benoorden Spaarndam. Jaarlijks vindt er ook een rondleiding plaats tijdens de Nacht van de Nacht. De inschrijving hiervan vindt plaats via genoemde pagina.

Bovenstaande teksten zijn geïnspireerd op de Wikipedia ®

Deze route is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid ontworpen met behulp van plan.tomtom.com. Met behulp van minikaart.nl en Google Map Streetview is gecontroleerd of de route geschikt is voor een stadsauto (L6(e)-klasse voertuig). Omdat de situatie op de weg kan veranderen kunnen we geen garantie geven dat de beschikbare routeinformatie onder alle omstandigheden volledig of juist is. Mocht je onderweg een wijziging of beperking in de route ontdekken, laat mij het weten op de pagina: Meedoen & Feedback. Zo kunnen we met elkaar de kwaliteit van de routes blijven garanderen. 

De gebruiker kan aan de routeinformatie op deze webstek geen rechten ontlenen. Blijf vooral zelf opletten en houd je aan de geldende verkeerregels en in voorkomende gevallen aan de aanwijzingen van verkeersregelaars.

De inhoud van deze webstek is uitsluitend bedoeld voor de gebruiker zelf. Het is niet toegestaan deze informatie over te dragen, te verveelvoudigen, te bewerken of te verspreiden, zonder vooraf schriftelijke toestemming van de beheerder.